BİREYSEL BAŞVURU

Bireysel başvuru, temel hak ve özgürlükleri kamu gücünün işlem, eylem ya da ihmali nedeniyle ihlal edilen bireylerin diğer başvuru yollarını tükettikten sonra başvurdukları istisnai ve ikincil nitelikte bir hak arama yoludur. 12 Eylül 2010 tarihinde yapılan halk oylaması ile 1982 Anayasası’nın yargıya ilişkin hükümlerinde önemli değişiklikler yapılmıştır. Bu değişikliklerden biri de 1960’lı yıllardan beri ülkemizde tartışılagelen bireysel başvurunun yeni bir hak arama yolu olarak hukukumuza girmesi olmuştur. Yapılan Anayasa değişikliği ile kişiler, Anayasa’da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS/Sözleşme) kapsamındaki birinin ihlal edilmesi durumunda Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilme olanağına kavuşmuşlardır.

Bu yolun belli şartları vardır. Anayasa Mahkemesine başvuruda, başvurunun 6212 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun 41-45. maddelerine uygun olması gerekir. Başvurunun ayrıca Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü‘nde yer alan şartlara uygun olması, bu düzenlemelerde belirtilen tüm bilgi ve belgeleri içermesi gerekir. Anayasa’da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki birinin ihlal edilmesi durumunda AYM’ye bireysel başvuru yapabilir. Bireysel başvurunun önemli maddi şartları bulunmaktadır. Başvurucunun güncel ve kişisel bir hakkının doğrudan etkilenmesi, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için kanunlarda öngörülmüş olan idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının başvurucu tarafından tüketilmesi gerekir. Başvuru, kanunlarda zorunlu idari ve yargısal başvuru yolları öngörülmüşse, bu yolların tamamının “tüketildiği tarihten” itibaren yapılmalıdır. Eğer başvuru yolu öngörülmemişse ihlâlin öğrenildiği tarihten itibaren” 30 (otuz) gün içinde yapılması gerekir.

AYM’ye ve AİHM’e bireysel başvuru

Anayasa Mahkemesine başvuru nasıl yapılır sorusuna cevap verebilmemiz için bu yolun fonksiyonlarını bilmek gerekir. Bireysel başvurunun özellikleri şu şekilde sıralanabilir:

  1. Bireysel başvuru, Anayasa’da belirtilen hakları ihlal edilenlere tanınan özel bir hak arama yoludur. Bu  yolun diğer hak arama yollarına göre yöntemi ve sonuçları itibarıyla farklı yönleri bulunmaktadır.
  2. Bireysel başvurunun varlık nedeni, Anayasa’da güvence altına alınan temel hak ve özgürlüklerin ihlal edilmesini önlemek ve eğer bir ihlal gerçekleşmişse ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmaktır.
  3. Başvuru kural olarak kamu gücü işlemlerine karşı yapılır. Bireysel başvurunun temel amacı kamu gücü karşısında korumasız durumdaki bireyin haklarının korunmasıdır.
  4. Bireysel başvuru, ikincil nitelikte bir hak arama yoludur (İkincil nitelikte hak arama yolu: İnsan hakkı ihlallerinin önlenmesi, öncelikle tüm idare ve yargı mercilerine ait bir görevdir. Bunun nedeni idare ve yargı mercilerinin hak ihlallerinin önlenmesinde daha etkin konumda oldukları şeklideki bir mantık yatmaktadır. Bu bakımdan hak ihlallerinin önlenmesi bakımından, ihlal iddialarının Anayasa Mahkemesi önünde dile getirilmeden önce ilgili mercilerin bu ihlalleri gidermeleri beklenir.
  5. Bireysel başvuru, istinaf ya da temyiz yolu da değildir. Kanun yollarında ortaya çıkan her türlü hukuka aykırılığın giderilmesi bireysel başvuru yolunda mümkün değildir. Bireysel başvuruya ancak Anayasa’da işaret edilen haklardan birinin ihlal edildiği iddiasıyla başvurulabilir.

Bireysel başvuruya ilişkin ulusal hukuktaki düzenlemeler söyle sıralanabilir: Bu hukuk arama yolu, 12/9/2010 tarihli referandumun ardından Anayasa’nın 148. ve 149. maddelerinde yapılan değişiklikler ve Anayasa’nın Geçici 18. maddesi hükümleri ile hukuk düzenine dahil olmuştur. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un özellikle 45-51. maddeleri bu Anayasa hükümlerini daha da somutlaştırmıştır. Ayrıca 12/7/2012 tarihli ve 28351 sayılı RG’de yayımlanan AYM İçtüzüğü de başvuru yolunun işleyişi hakkında oldukça ayrıntılı hükümler içermektedir. Anayasa Mahkemesi (AYM’ye) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM’e) bireysel başvuru.