Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) bireysel başvuru konusunda önemli hatırlatmalar

İçindekiler tablosu

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) bireysel başvuru konusunda önemli konular, dikkat edilmesi gereken hususlar nelerdir?

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) nedir?

AİHM, Fransa/Strazburg’da bulunan uluslararası bir yargı organıdır. AİHM, İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Korumaya Dair Sözleşme’yi (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi) onaylamış olan Avrupa Konseyii’ne üye devlet sayısına eşit sayıda hâkimden oluşur. Bugün itibariyle bu sayı 47’dir. AİHM hâkimleri, hiçbir devleti temsil etmeyip, AİHM’de kendi adlarına görev yaparlar. Bireysel başvuruların incelenmesinde AİHM’ye, özellikle üye devletlerin her birinden gelen hukukçulardan oluşan Yazı İşleri Müdürlüğü yardım eder. AİHM hukukçuları, geldikleri devletten tamamen bağımsız olup, ne devletleri ne de başvurucuları temsil ederler.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) nedir?

AİHS, sadece Avrupa Konseyi’ne üye devletlerin imzasına açık uluslararası bir antlaşmadır. AİHS, bir yandan AİHM’yi kurup onun çalışma yöntemini belirlerken, diğer yandan da, taraf devletlerin saygı gösterme konusunda yükümlülük altına girdikleri bir haklar ve özgürlükler listesine yer vermektedir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ne iş yapar?

AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni (AİHS /Sözleşme) uygular. İşlevi AİHS’de öngörülen hak ve özgürlüklere devletlerin saygı gösterip göstermediğini denetlemektir. Bu işlevi gerçekleştirebilmesi için, bireyler ya da bazen devletler tarafından yapılan somut bir şikâyetle (“başvuru- bireysel başvuru” adı verilir) AİHM’ye başvurulmuş olması gerekir. AİHM, söz konusu hak ya da özgürlüklerden biri ya da birkaçının bir devlet tarafından ihlal edildiğini tespit ederse, bir “karar” verir ve bu karar bağlayıcıdır. Hakkında karar verilen devlet söz konusu kararı uygulamak zorundadır. AİHS veya ek Protokollerde güvence altına alınan hak ve garantilerden herhangi birinin ihlalinin doğrudan ve kişisel olarak mağduru olduğunuzu düşünüyorsanız, AİHM’ye başvuruda bulunabilirsiniz. Ancak, söz konusu ihlal AİHS’i imzalamış devletlerden biri tarafından gerçekleştirilmiş olmalıdır.

AİHM’ye başvuru koşulları nelerdir?

AİHM’ye yapılan başvuruların büyük bir çoğunluğu kabul edilemez bulunmaktadır. Bu durum, başvurunun kabul edilebilirlik kriterlerini sağlamamasından dolayı, AİHM’nin davanın esasını incelemeksizin başvuruları reddettiği anlamına gelmektedir. Başvuruların kabul edilemezliğine ilişkin kararlar kesindir ve bu kararlara itiraz edilemez. Bu sebeple, AİHM’nin başvurunuzu reddetmemesi için kabul edilebilirlik kriterlerini sağlıyor olmanız önem arz etmektedir.

Başvurucuyu ilgilendiren koşullar nelerdir? Kimler AİHM’ye başvurabilir?

AİHM’ye bireysel başvuruda bulunabilmek için Avrupa Konseyi’ne üye devletlerden herhangi birinin vatandaşı olmak zorunda değilsiniz. Şikâyet ettiğiniz ihlalin bu devletlerden birinin yetki alanında gerçekleşmiş olması yeterlidir. Bu yetki alanı, kural olarak ilgili devletin topraklarını kapsamaktadır.

Bireysel başvuruda bulunmak için gerçek veya tüzel kişi olabilirsiniz (şirket, dernek, vb.). Şikâyet ettiğiniz ihlalin kişisel ve doğrudan mağduru olmalısınız. Haksız olduğunu düşündüğünüz bir kanun ya da işlemden dolayı, genel bir şekilde (actio popularis / halk davası) şikâyette bulunamazsınız. Kendiniz dışındaki kişiler adına da şikâyette bulunamazsınız (Ancak, açıkça kimliği belli olan bir kişinin yasal temsilcisi olarak başvuruda bulunabilirsiniz).

Başvuru formunu buradan bilgisayarınıza indirebilirsiniz. Formun her kısmını doldurunuz ve ilgili dokümanların kopyaları (orijinalleri değil çünkü davanın sonunda dokümanlar size iade edilmeyecektir) ile birlikte AİHM’ye gönderiniz. Formun yazılı nüshasını almak için AİHM ile temasa geçemezsiniz; formun sizin tarafınızdan çıktısının alınması zamandan kazanmanızı sağlayacak ve başvurunuzun AİHM’ye süresinde ulaşmasını temin edecektir.

Eğer başvurunuz eksik hazırlanmış ise AİHM’nin başvuruyu incelememe riski doğmaktadır, bu sebeple başvuru formunun bütün bölümlerinin özenli bir şekilde doldurulması gerekir. Eğer formun herhangi bir kısmı uygun bir şekilde doldurulmadıysa veya bilgi eksikliği varsa veya gerekli dokümanların kopyalarını eklemediyseniz, AİHM inceleme yapmaksızın başvurunuzu kayda almayı reddedebilir (kayıttan düşürme).

Ulusal yargı organları önünde tüketmem gereken yollar var mıdır?

Şikâyet ettiğiniz soruna çözüm oluşturacak nitelikteki tüm başvuru yollarını tüketmiş olmanız gerekmektedir (bu durum, çoğunlukla yetkili mahkeme önünde dava açmak, gerektiğinde ilk derece mahkemesi kararını temyiz etmek ve hatta eğer varsa Yüksek Mahkeme ya da Anayasa Mahkemesi gibi yüksek yargı organlarına başvuruda bulunmak şeklinde ortaya çıkmaktadır). Bu başvuru yollarını tüketmiş olmanız yeterli değildir; ayrıca, şikâyetlerinizi (şikâyet ettiğiniz AİHS’ye aykırılıklar veya AİHS ihlallerini) bu ulusal başvuru yolları çerçevesinde, somut bir şekilde ileri sürmüş olmanız da gerekmektedir. Başvurunuzu yapabilmeniz için, ulusal yargı organlarının vermiş olduğu kesin hükümden (bu genellikle en üst yargı organının kararı olmaktadır) itibaren sadece altı aylık başvuru süreniz bulunmaktadır. Bu sürenin dolmasından sonra yapacağınız başvuruyu AİHM kabul edemez.

Kime karşı bireysel başvuruda bulunabilirim?

AİHS’yi ihlal ettiğini düşündüğünüz ve AİHS ile bağlı olan (sizi doğrudan etkileyen bir eylem ya da ihmalden sorumlu olan) bir ya da birden çok devlet aleyhine başvuruda bulunabilirsiniz. Şikâyet edilen işlem ya da eylemler, bu devlet ya da devletlerin kamu otoritelerince gerçekleştirilmiş olmalıdır (mesela bir mahkeme ya da bir kamu kurumu). AİHM, gerçek kişilere ya da ticari şirketler gibi özel kuruluşlara karşı yapılan şikâyetleri kabul etmez.

Hangi konularda AİHM’ye bireysel başvuru yapabilirim?

Başvurunuz, mutlaka AİHS’de belirtilen haklardan biriyle ilgili olmalıdır. Bu durum çok çeşitli ihlal iddialarını kapsayabilir.

Örneğin: tutuklu kişilere karşı yapılan işkence ve kötü muameleler, tutuklamanın hukuka uygunluğu, bir özel hukuk ya da ceza yargılamasının yürütülmesindeki aksaklıklar, AİHS’de öngörülen haklardan yararlanmada ayrımcılık yapılması, anne-babanın hakları, özel hayat, aile hayatı ve haberleşme özgürlüğüne saygı, konut dokunulmazlığı, bir fikrin açıklanmasına veya bir haberin iletilmesi ya da elde edilmesine getirilen kısıtlamalar, toplantı ve gösteri yapma özgürlüğü, sınır dışı edilme ve suçluların iadesi, mallara el konulması ve kamulaştırma. AİHS dışındaki bir başka hukuksal metnin (örneğin, BM İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi veya AB Temel Haklar Şartı) ihlal edildiği iddiasıyla AİHM önünde şikâyette bulunamazsınız.

AİHM’ye nasıl başvuruda bulunmalıyım?

AİHM’ye eksiksiz doldurulmuş ve imzalanmış başvuru formu göndererek başvurunuzu yapabilirsiniz. Başvuru formu ekinde ilgili belgeler ile şu adrese gönderilmelidir (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin (AİHM) adresi):

The Registrar

European Court of Human Rights

Council of Europe

F-67075 Strasbourg cedex

Başvuru sırasında AİHM’nin resmi dillerinden (İngilizce ve Fransızca) birini kullanabileceğiniz gibi, AİHS’yi onaylamış olan devletlerden birinin resmi dilinde de yazabilirsiniz. Başvuru formunu faks ile göndermeniz, AİHM’ye başvuruda bulunmak için AİİHS’de belirtilen süreyi kesmeyeceğinden, gereksizdir. AİHM sadece posta ile gönderilen başvuru formunun aslını dikkate almaktadır. Her halükarda, yargılamanın ulusal düzeyde nihai bir adli kararla çözümlenmesinin ardından mümkün olan en kısa sürede başvurunuzu yapmanız tavsiye edilir.

AİHM’ye bizzat gelmemin faydası olur mu?

Durumunuzu sözlü olarak ifade etmek için şahsen Strazburg’a gelmenize gerek yoktur. Böyle bir durumda, başvurunuz daha hızlı bir şekilde incelenmeyecek ve size hukuksal bir danışmanlık sunulmaz. Mahkeme Yazı İşleri Müdürlüğü, sizden şikâyet(ler)inize ilişkin ek bilgi, belge ya da açıklama isteyebilir. Başvuru formu elinize ulaştığı andan itibaren, onu dikkatlice ve okunaklı bir şekilde doldurup, en kısa sürede AİHM’ye göndermeniz gerekmektedir. İnternet sayfasındaki başvuru formu bilgisayarınıza indirin, okunaklı ve özenli bir şekilde doldurun, imzalayarak en hızlı şekilde AİHM’ye gönderin.

Bireysel başvuru formu hangi hususları içermelidir?

Başvuru formuşunları içermelidir:

  • Olayların ve şikâyetlerinizin özeti
  • İhlal edildiğini düşündüğünüz ve AİHS’de güvence altına alınan haklar
  • Daha önce başvurduğunuz hukuki yollar
  • Başvuruyla ilgisi bulunan ve ilgili bütün kamu kurumları tarafından verilmiş olan kararların birer örneği (bu belgeler size geri verilmeyecektir, dolayısıyla, belgelerin sadece birer fotokopisini gönderiniz)
  • Başvurucu olarak sizin imzanız veya temsilcinizin imzası.

AİHM önünde ismimin gizli tutulması talebinde bulunabilir miyim?

Eğer kimliğinizin gizli kalmasını istiyorsanız, bu talebinizi gerekçelendirerek, AİHM’ye derhal bildirmelisiniz. AİHM Başkanı, talebinizin yerinde olup olmadığını inceledikten sonra, bu konuda bir karar verecektir. Başvurunuzun bu aşamasında bir avukat tarafından temsil edilmek zorunda değilsiniz. Ancak yine de bir temsilci aracılığıyla AİHM’ye başvurmak istiyorsanız, başvuru formunda yer alan Yetki Belgesi sayfasını doldurup imzalamanız gerekmektedir.

AİHM başvuruma ne kadar sürede / ne zaman cevap verir?

Başvurunuz, her gün yaklaşık 1,500 adet mektup alan AİHM’nin Merkez Bürosu’na ulaşacaktır. AİHM çok sayıda mektup alması sebebiyle, başvurunuzun alındığını hemen teyit edememektedir. Başvurunuzun güvenli bir şekilde ulaşıp ulaşmadığını kontrol etmek için AİHM’yi aramayınız. AİHM, daha fazla bilgiye ihtiyaç duyması halinde sizinle irtibata geçecektir.

Başvuru AİHM önünde nasıl bir süreçten geçer? Nasıl işlem görür?

AİHM Merkez Bürosu mektupları ayırır ve başvurunuzu ilgili hukuk bölümlerine/divizyonuna, yani aleyhine başvurunun yapıldığı ülkeden sorumlu hukuk bölümüne/divizyonuna gönderir. Örneğin, Türkiye’ye karşı yapılan bir başvuru, Türk davalarıyla ilgilenen hukuk divizyonuna gönderilir. Türkiye divizyonunda çalışan kişiler Türkçe konuşur ve ülkenin mevzuatı hakkında bilgi sahibidir.

Ardından başvurunuza bir numara (başvuru numarası) verilir ve başvurunuz bir hukukçu tarafından incelenir. Bu durum, başvurunuzun AİHM tarafından kabul edildiği anlamına gelmemekte olup yalnızca kayda alındığını ifade etmektedir. AİHM’nin sizinle irtibata geçmesi durumunda, belirtilen süren içerisinde cevap vermeniz gerekir. Aksi halde dosyanız reddedilebilir veya imha edilebilir.

AİHM, davanızı incelemek için gerekli bütün bilgilere sahip olduğunda, başvurunuz AİHM’nin hukuki oluşumlarından birine tahsis edilecektir. Dava sürecinin her ne kadar uzun zaman aldığı görülse dahi, AİHM’nin sizinle iletişime geçmesini beklemeniz gerekir.  Her yıl çok sayıda başvurunun alınmasından (50.000’in üzerinde) ve nezdinde derdest pek çok davanın da olmasından ötürü, AİHM mektuplarınızın ve belgelerinizin ulaştığına dair size cevap veremez veya davanızın takriben ne zaman inceleneceğini söyleyemez.

AİHM’de dava usulü yazılıdır. AİHM’nin dikkatine sunmak istediğiniz herhangi bir bilginin yazılı şekilde iletilmesi gerekir.

Mahkeme önündeki yargılamanın usule ilişkin temel özellikleri nelerdir?

Yargılama usulü ilke olarak yazılıdır. AİHM’nin başvurunuzla ilgili aldığı bütün kararlardan yazılı olarak haberdar edileceksiniz. Duruşma yapılması istisnaidir.

AİHM başvuru harcı var mıdır? Başvuru harcı ne kadardır?

Dosyanızın incelenmesi harçtan muaftır, dolayısıyla ücretsizdir. Her ne kadar başvurunuzun ilk aşamasında bir avukat tarafından temsil edilmek zorunda olmasanız da başvurunuzun ilgili hükümete bildirilmesinden sonra bir avukata ihtiyaç duyacaksınız.

Siz sadece kendi masraflarınızı (avukatlık ücreti, araştırma ve yazışma giderleri gibi) yüklenmek zorunda kalacaksınız. Başvurunuzu yaptıktan sonra adli yardım talebinde bulunabilirsiniz. Bu yardımın verilmesi otomatik olmayıp, hemen verilmemekte, fakat yargılamanın ileriki bir aşamasında tahsis edilebilmektedir.

AİHM önündeki inceleme usulü / prosedür nasıl işlemektedir?

AİHM, öncelikle başvurunuzun kabul edilir olup olmadığını incelemektedir. Başvurunuzun AİHS’de öngörülen bazı koşulları karşılaması gerekmektedir. Eğer bu koşullar yerine getirilmemişse başvurunuz reddedilecektir. Eğer birden çok şikâyet ileri sürmüş iseniz, AİHM bunlardan bir ya da birkaçını kabul edip, diğerlerini reddedebilir.

Eğer başvurunuz veya şikâyetlerinizden biri AİHM’ce kabul edilemez bulunmuşsa, bu konudaki karar kesin olup, söz konusu karara karşı itiraz edilemez. Eğer başvurunuz veya şikâyetlerinizden biri kabul edilir bulunmuşsa, AİHM, tarafları (siz ve ilgili devlet) dostane çözüme varmaları konusunda teşvik etmektedir. Eğer dostane çözüme ulaşılamamışsa, AİHM başvuruyu esastan incelemeye başlayarak, AİHS’nin ihlal edilip edilmediğine karar vermektedir.

AİHM başvurum ne zaman sonuçlanır? Ne kadar zaman beklemem gerekir?

AİHM’nin hâlihazırdaki iş yükü dikkate alındığında, başvurunuzun AİHM tarafından ilk incelenmesinden önce bir yıllık bir süre geçmektedir. Bazı başvurular “acil” başvuru olarak değerlendirilip, öncelikli bir şekilde incelenebilir. Öncelikli inceleme, özellikle başvurucunun vücut bütünlüğünü tehdit eden yakın bir tehlikenin varlığı durumunda mümkün olabilmektedir.

AİHM’nin davayı incelemesinin ortalama ne kadar süreceğini söylemek mümkün değildir. Bu, davanın niteliğine, tevdi edildiği hukuki oluşuma, AİHM’nin ihtiyacı olan bilgileri tarafların ne süratle temin ettiğine ve diğer başka etkenlere bağlıdır. AİHM başvuruları davaya konu olayların önemini ve aciliyetini dikkate alarak belirli bir sırayla inceler. Bu demektir ki, örneğin en ağır insan hakları ihlalleri içeren veya geniş çapta problemlerin varlığına işaret eden davalara öncelik verilecektir. Bu durum, sizin başvurunuz henüz AİHM nezdinde derdest iken, sizinkinden daha sonra yapılan bir başvurunun neden karara bağlanabileceğini açıklamaktadır.

AİHM başvurusu sonucunda ne elde etmeyi bekleyebilirim?

AİHM, eğer bir ihlal tespit ederse, size, bazı zararlarınızın telafisi amacıyla parasal bir karşılıktan ibaret olan “hakkaniyete uygun bir tatmine” (tazminat) karar verebilir. Ayrıca, haklarınızı aramak için yapmış olduğunuz masrafların ödemesini de ilgili devletten isteyebilir. Eğer ihlal bulunmadığına karar verilirse, sizden hiçbir ek masraf (özellikle savunan taraf olan devletin yapmış olduğu masraflar olmak üzere) talep edilmemektedir.

AİHM ulusal kararları iptal edebilir mi? Yerine yeni karar verebilir mi?

AİHM, ulusal kararları ya da yasaları iptal etme yetkisine sahip değildir. Kendi verdiği kararların uygulanması da AİHM’nin yetkisinde değildir. Bu kararların uygulanmasının sorumluluğu Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesine aittir. Bakanlar Komitesi kararların uygulanmasını denetleme ve muhtemel tazminatın başvurucuya ödenmesini gözetleme yükümlülüğü altındadır.

AİHM benim için neleri yapamaz?

AİHM, ulusal mahkemeler karşısında bir temyiz mercii gibi hareket etmemektedir. Ulusal mahkemeler önünde açtığınız davalarla ilgili yeniden bir yargılama da yapmamaktadır. Ulusal mahkeme kararlarını iptal etme, değiştirme veya düzelterek onama konusunda AİHM’nin herhangi bir yetkisi yoktur. AİHM, şikâyet ettiğiniz makamlar önünde sizin lehinize doğrudan bir müdahalede bulunmaz. Ancak, istisnai durumlarda geçici tedbirler alabilir. AİHM uygulamalarına göre, geçici bir tedbirin kararlaştırılması, sadece başvurucunun fiziki zarara yol açar nitelikte ciddi bir riskle karşı karşıya bulunduğu durumlarda mümkündür. AİHM, size başvurunuzu kaleme almanız için avukat bulmanız ve/veya ücretini ödemeniz konusunda yardım edemez. AİHM, şikâyet ettiğiniz devlette yürürlükte olan yasal düzenlemeler konusunda da size bilgi veremez.

AİHM süreciyle ilgili bilinmesi gereken diğer hususlar

İsmin gizli tutulması talebi

AİHM önündeki davalara ilişkin belgeler kamunun erişimine açıktır. Eğer isminizin gizli tutulmasını istiyorsanız, başvuru formunu doldururken bunu belirtmeniz ve kimliğinizin neden açıklanmasını istemediğinizi izah etmeniz gerekir.

Dostane çözüm

Eğer AİHM başvurunuzun kabul edilebilir olduğunu değerlendirirse, siz ve Davalı Devlet arasında bir anlaşmaya varılmasına –dostane çözüm – çalışacaktır. Eğer bu mümkün olamazsa, şikayetlerinizi inceleyecek ve bir karara hükmedecektir.

Tek taraflı deklarasyon

Eğer gerekçesiz olarak dostane çözüm önerisini reddederseniz, AİHM, Hükümetin Sözleşme’nin ihlal edildiğine dair beyanından ve yeterli tazminin sağlanacağına ilişkin taahhüdünden sonra başvurunuzu kayıttan düşürebilir.

Geçici tedbirler

Geçici tedbiri ancak yakın bir tehlike altındaysanız veya sağlığınıza yönelik ciddi bir tehditin bulunması durumunda – örneğin, işkence görme ihtimalinizin olduğu bir ülkeye gönderilmek üzereyseniz – talep edebilirsiniz.

Mahkeme’ye başvurursam, yerel mahkemelerin nihai kararına uymak zorunda olmadığım anlamına gelir mi?

AİHM’ye başvurmanızın askıya alma etkisi yoktur. AİHM’ye başvursanız da, ulusal mahkemelerin nihai kararlarına uymak zorundasınız.

AİHM avukat bulma konusunda bana yardım edebilir mi?

AİHM size avukat bulma konusunda yardım edemez.

AİHM, başvuru formunun doldurulmasında bana yardım edebilir mi?

AİHM size başvuru formunun doldurulmasında yardım edemez. AİHM, nezdindeki davaların bütün aşamalarında tarafsız kalmak zorundadır.

Adli yardım sistemi mevcut mudur?

Adli yardım sistemi mevcuttur. Buna karşın, adli yardımı davanın en başından itibaren değil, ancak dava Hükümete tebliğ edildiğinde talep edebilirsiniz. Ayrıca, adli yardımın talep eden herkese otomatik olarak verilmediği hususuna dikkat ediniz.

AİHM’ye şahsi olarak gidersem, davamı doğrudan izah edebilir veya davamın daha erken ele alınmasını sağlayabilir miyim?

AİHM nezdindeki davalar yazılı usule tabidir ve AİHM’ye gitmenin bir faydası bulunmamaktadır.

AİHM bana hukuki tavsiyede bulunabilir mi?

Size kendi ülkenizde hangi formaliteleri yerine getirmeniz veya hangi adımları atmanız gerektiği yönünde hukuki tavsiyede bulunmak AİHM’nin görevi değildir.

AİHM, başvuru yaptığım ülkeye karşı işlem yapabilir mi?

AİHM sizin yerinize, şikâyette bulunduğunuz ülke aleyhinde bire-bir işlem yapmayacaktır. Ancak istisnai durumlarda, davayı inceleme imkânı bulana kadar, ulusal makamlardan bazı tedbirler almasını veya bazı şeyleri yapmamasını isteyebilir (bu durum çoğunlukla başvurucunun ciddi bir fiziki zarar görme riskiyle karşı karşıya olduğu davalarla sınırlıdır).

Başvurumun kabul edilemez bulunması durumunda, karara karşı itiraz edebilir miyim?

Kabul edilemezlik kararları kesindir ve bu kararlara karşı itiraz edilemez. Bu durum, başvurucuların AİHM’ye başvurmadan önce, tüm kabul edilebilirlik kriterlerine uyduklarından emin olmalarının ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.

Davamla ilgili nasıl bilgi edinebilirim?

AİHM, nezdindeki derdest davaların durumuyla ilgili bilgi için kendisine ulaşan bütün taleplere cevap verememez. AİHM’deki prosedür yazılı olduğu için, AİHM ek bir bilgiye ihtiyaç duyması halinde veya yargılamanın değişik aşamalarıyla ilgili size yazılı bildirimde bulunacaktır.

AİHM yazışma /posta adresi

The Registrar

European Court of Human Rights

Council of Europe

F-67075 Strasbourg cedex