Cumhurbaşkanına hakaret suçu nedir (TCK 299)? cezası nedir?unsurları nelerdir? şikayet nasıl yapılır? internet, facebook-twitter yoluyla işlenmesi nasıl olmaktadır? Yargıtay kararları nelerdir?, memuriyete etkisi var mı?, tutuklama yapılır mı? dava sayısı kaçtır? AİHM ve AYM'nin yaklaşımı nedir?
Cumhurbaşkanına hakaret suçu nedir (TCK 299)? cezası nedir?unsurları nelerdir? şikayet nasıl yapılır? internet, facebook-twitter yoluyla işlenmesi nasıl olmaktadır? Yargıtay kararları nelerdir?, memuriyete etkisi var mı?, tutuklama yapılır mı? dava sayısı kaçtır? AİHM ve AYM'nin yaklaşımı nedir?

Cumhurbaşkanına hakaret suçu

Cumhurbaşkanına hakaret suçu 5237 sayılı TCK’nın 299. maddesinde düzenlenmiştir. Cumhurbaşkanına hakaret, hakaret suçunun kamu görevlisine karşı işlenmesinin özel bir halidir. Cumhurbaşkanı aslında ifa ettiği görev itibariyle kamu görevlisi olsa da kanun koyucu Cumhurbaşkanına karşı yapılan hakareti kamu görevlisine hakaret kapsamında değerlendirmemiştir. Cumhurbaşkanına hakaret suçu müstakil bir suç olarak öngörülmüş, ayrıca cezanın miktarı bakımından da daha ağır bir ceza benimsenmiştir.

Hakaret suçu, cezası ve davaları (TCK 125)

Kanun koyucunun bu tercihini, Cumhurbaşkanının kamu görevlisi olmasından öte Devleti temsil etmesi ve bu nedenle de Cumhurbaşkanına hakaret halinde devletin saygınlığının en ağır şekilde ihlal edilmiş olması ile açıklamak mümkündür. Bu nedenle de TCK’da Cumhurbaşkanına hakaret suçu Millete ve Devlete Karşı Suçlar ve Son Hükümler başlıklı kısım içerisinde yer almıştır.

Cumhurbaşkanına hakaret suçunun unsurları

Cumhurbaşkanına hakaret suçunun unsurları: Bu suçun cezalandırılması ile Cumhurbaşkanın şeref varlığından öte devlet idaresinin itibarının öne çıkarılarak korunması amaçlanmıştır. Cumhurbaşkanına hakaret suçu ile korunan hukuksal varlık “devletin saygınlığı” iken, suçun mağduru ise bu varlığın sahibi sıfatıyla “Devlet İdaresi”dir.

Kamu görevlisine karşı hakaretten farklı olarak bu suçun oluşması için, suçun Cumhurbaşkanının görevinden dolayı işlenmiş olması şartı aranmaz. Her ne şekilde olursa olsun huzurda veya (ihtilat şartının oluşması şartıyla) gıyapta, görevinden dolayı ya da başka bir sebepten Cumhurbaşkanına hakaret edilmesi halinde TCK’nın 299. maddesindeki suç oluşacaktır.

Özel tahkir suçlarından olan ve TCK’nın 299. maddesinde düzenlenen suçta fiilin Cumhurbaşkanı ferden hedef alınmak suretiyle işlenmiş olması gerekir. Söz konusu suç, tehlike suçudur ve iştirak halinde işlenebilir. Suçun oluşması bakımından genel kast gerekli ve yeterlidir. Suçun alenen işlenmesi ağırlaştırıcı neden olarak düzenlenmiştir.

Yargıtay 9. Ceza Dairesinin K.2014/8838 sayılı kararına göre aleniyetin gerçekleşmesi için olay yerinde başkalarının bulunması yeterli olmayıp, hakaretin belirlenemeyen sayıda kişi tarafından görülme, duyulma ve algılanabilme olasılığının bulunması, herhangi bir sınırlama olmaksızın herkese açık olan yerlerde işlenmesinin gerekir. Örneğin aleniyet unsurunun oluşmayacağı baro odasındaki sözleri nedeniyle sanık hakkında TCK’nın 299/2. fıkrasının uygulanması hukuka aykırıdır.

Hakaret fiili TCK’nın 299. maddesinde madde çerçevesinde ayrıca tanımlanmamıştır. Zira cumhurbaşkanına hakaret suçu aslında TCK’nın 125. maddesinde düzenlenen hakaret suçunun cumhurbaşkanına karşı işlenmesinden ibarettir. Bu sebeple Kanun maddesinin uygulanması esnasında hakaret suçuna ilişkin 125. maddede yer alan unsurlar göz önünde tutulmaktadır.

Cumhurbaşkanına hakaret suçunun cezası

Cumhurbaşkanına hakaret suçunun cezası TCK’nin 299. maddesine göre şöyledir:

1- Cumhurbaşkanına hakaret eden kişi, bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır,

2- Suçun alenen işlenmesi halinde, verilecek ceza altıda biri oranda artırılır.

TCK’da düzenlenen şerefe karşı suçlardan sadece insanın toplum içindeki saygınlığını zedeleyenler “genel tahkir suçları”, kişinin şerefinin yanında başka bazı toplumsal değerleri de ihlal edenler ise “özel tahkir suçları” kapsamında ele alınır. TCK’da genel tahkir suçu olarak “hakaret suçu” Kanun’un 125. maddesinde ve “Şerefe Karşı Suçlar” arasında yer almaktadır. Cumhurbaşkanına hakaret suçu ise ayrı bir düzenlemeye tabi tutulmuştur.

TCK’nın 299. maddesiyle hukuki değerlerin yanı sıra devletin saygınlığı da korunmakta, Cumhurbaşkanının devletin manevi şahsiyetini temsil ettiği düşünülerek ona gösterilen saygının sarsılmaz bir noktada tutulması amaçlanmaktadır. Bu sebeple Cumhurbaşkanına hakaret suçu için öngörülen ceza hakaret suçunun cezasına nazaran daha ağırdır.

Şikayet, zamanaşımı ve uzlaşma

Söz konusu suç şikâyete tabi değildir. Cumhurbaşkanının bu suçu işleyen kişi ya da kişiler hakkında şikâyetten vazgeçme hakkını haiz değildir (Dolayısıyla Cumhurbaşkanının affı söz konusu olmamaktadır). Suçun dava zamanaşımı süresi içinde savcılığa bildirilmesiyle resen soruşturma başlatılır. Cumhurbaşkanına hakaret suçu nedeniyle zamanaşımı süresi sekiz (8) yıldır.

Söz konusu suç, taraflar arasında uzlaşma uygulamasını gerektiren suç türleri arasında yer almaz. Yine bu suç asliye ceza mahkemesince görülür.

Cumhurbaşkanına hakaret suçunun paraya çevrilmesi mümkün mü

Cumhurbaşkanına hakaret suçunda asliye ceza mahkemesi tarafından verilen hapis cezasının işlenen bir suça karşılık hapis cezasıyla birlikte veya tek başına uygulanabilen bir yaptırım türü olması nedeniyle adli para cezasına çevrilmesi mümkündür. Ancak adli para cezasına çevirmenin birtakım koşulları bulunmaktadır.  Ayrıca, verilen hapis cezası hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) ya da verilen hapis cezasının ertelenmesi de mümkündür.

Cumhurbaşkanına hakaret suçu memuriyete engel mi

Söz konusu suç memuriyete girişte engel oluşturmaz. 657 sayılı Kanun’un 48. maddesinde, Devlet memuru olmanın genel ve özel şartları belirtilmiştir. Buna göre TCK’nın 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan dolayı bir yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına ya da affa uğramış olsa bile devletin güvenliğine karşı suçlar, Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, milli savunmaya karşı suçlar, devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından mahkûm olmamak memuriyete engeldir. Bu itibarla söz konusu suç memuriyete girmeye engel değildir.

İnternet yoluyla cumhurbaşkanına hakaret

İnternet yoluyla Cumhurbaşkanına hakaret (sosyal medya, facebook, twitter vs.) edilmesi hali de TCK’da düzenlenmiştir. TCK’nın 299. maddesinde fıkrasına göre suçun aleni olarak işlenmesi cezayı ağırlaştıran nitelikli haldir. Bu sebeple suçun örneğin basın ya da sosyal medya kullanılarak gerçekleştirilmesi durumunda verilecek ceza altıda bir oranında artırılmaktadır.

Yargıtay 16. Ceza Dairesinin E.2016/6928, K.2017/4807 sayılı kararında sanığın kendi Facebook sayfasından “katil, yezit, hapisten korktuğu için zulmeden, teröristleri besleyen” gibi ifadelerini düşünce özgürlüğü kapsamında olmayan, anlam ve içerik derinliğinden yoksun, sloganik tarzda aşağılayıcı ve hakaret kastıyla yapılmış paylaşımlar olarak değerlendirmiştir.

Yine Yargıtay 16. Ceza Dairesinin K.2017/953 sayılı kararına göre facebook üzerinden Cumhurbaşkanı hakkında “… onbir yıldır hep çaldım yine çalarım”, “rüşvetimi alır yaşarım”, “evde istiflemişim bir kaç milyar dolar onları sıfırlayacak … gibi bir oğlum var”, “ulusum korkma Pensilvanyadaki canavar, çalsa da bir bildiği vardır diyen seçmenim var” şeklinde kamuya açık olarak yazılar paylaşması suç oluşturmaktadır.

Cumhurbaşkanına hakaret suçunda adalet bakanının kovuşturma izni vermemesi

TCK’nın 299/2 fıkrasına göre suçun alenen işlenmiş olması TCK’da nitelikli hal olarak öngörülmüştür. Bu nedenden ötürü TCK’nın 299/3 fıkrasına göre kovuşturma yapılması adalet bakanının iznine bağlıdır. Suçtan haber alan cumhuriyet savcısı izin talebinde bulunmaksızın soruşturmayı başlatabilir. Ancak adalet bakanı izin vermediği takdirde kamu davası düşecektir. Ayrıca ceza hukukundan bağımsız olarak Cumhurbaşkanı tarafından açılacak davayla manevi tazminat talep edilmesi mümkündür.

Cumhurbaşkanına hakaret suçuna ilişkin Yargıtay kararları

Bir ifadenin küçük düşürücü olup olmadığı toplumdaki yaygın görüşler ile örf ve adet çerçevesinde belirlenir. Yargıtay 16. Ceza Dairesinin E.2016/6928, K.2017/4807 sayılı kararında sanığın kendi Facebook sayfasından “katil, yezit, hapisten korktuğu için zulmeden, teröristleri besleyen” gibi ifadelerini düşünce özgürlüğü kapsamında olmayan, anlam ve içerik derinliğinden yoksun, sloganik tarzda aşağılayıcı ve hakaret kastıyla yapılmış paylaşımlar olarak değerlendirmiştir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulunun E.2009/9-190, K.2009/253 sayılı kararında şu değerlendirme yer almıştır: “Bu suçla Cumhurbaşkanlığının fonksiyonları değil, Cumhurbaşkanının şeref varlığı korunmaktadır. Genel hakaret ve sövme suçlarında olduğu gibi, Cumhurbaşkanına hakaret ve sövme suçunun oluşması için de; onun sosyal değeri konusunda kendisinin veya toplumun sahip olduğu düşünce ve duyguları sarsıcı fiil veya sıfatlar isnat veya izafe edilmelidir. Ne tür hareketlerin şeref ve itibarı ihlal edici olduğu, toplumda hakim olan ortalama düşünüş ve anlayışa göre belirlenmelidir, bunu tayinde ölçü bireyin özel duyarlılığı değildir, bu itibarla basit bir saygısızlık hakaret ve sövme olarak nitelendirilemez.”

Yargıtay 16. Ceza Dairesinin K.2016/3618sayılı kararına göre sanıklarca söylene “hırsız, katil …” şeklindeki sözler hakaret vasfı taşıdığından beraat kararı verilmesi hukuka aykırıdır.

Kovuşturma izni alınmayan konu ile ilgili yargılama yapılamayacağına ilişkin bkz: Yargıtay 16. Ceza Dairesi K.2016/3847; basın yayın-gazetecilik yoluyla işlenen suç konusunda bkz: Yargıtay Ceza Genel Kurulu K.2009/253.

TCK 299 ve Anayasa Mahkemesi

Anayasa Mahkemesi E2016/25, K. 2016/186 sayılı ve 14.12.2016 tarihli kararı ile TCK’nın 299. maddesinin Anayasa’ya aykırılığı iddiası ile yapılan başvuruyu oy birliği ile reddetmiştir. Ayrıca AYM’nin söz konusu suça ilişkin bir bireysel başvuru kararına aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz:

Cumhurbaşkanına hakaret suçu ile ilgili AYM kabul edilemezlik kararı verdi

AİHM’in konuya yaklaşımı ve kararları

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), söz konusu suçu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 10. maddesi çerçevesinde incelemektedir. AİHM Eon/Fransa (B. No: 26118/10) kararında bu konuyu tartışmıştır. Başvurucu Fransa Cumhurbaşkanının Laval ziyareti sırasında tam kortej geçerken üzerinde “defol git, geri zekalı” yazan bir levha kaldırmış, akabinde yargılanmış ve mahkum edilmiştir. Kararın ilgili bölümü şöyledir:

“10. maddenin 2. fıkrasının, siyasi söylem ve tartışma alanında-ifade özgürlüğünün en üst düzeyde önem taşıdığı- ve kamuyu ilgilendiren genel nitelikli sorunlara ilişkin alanlarda ifade özgürlüğüne sınırlama getirilmesine kesinlikle izin vermediğini hatırlatmaktadır. Bir siyasetçiye siyasetçi olması dolayısıyla yöneltilen eleştirinin sınırları, sıradan bir kişiye yöneltilen eleştirinin sınırlarından daha geniştir: ikincisinin aksine birincisi zorunlu ve bilinçli olarak fiillerini ve davranışlarını vatandaşların ve gazetecilerin dikkatli bir kontrolüne açık bırakmaktadır; dolayısıyla siyasetçinin daha fazla hoşgörülü olması gerekmektedir. Mahkeme diğer taraftan, Cumhurbaşkanı tarafından kullanılan ve medyada geniş şekilde yer alan, ardından da geniş bir kitle tarafından daha çok mizahi amaçlarla kullanılan kaba bir ifadeyi kendi hesabına kullanan başvuranın, eleştirisini densizlik sayılabilecek bir hiciv yoluyla ifade etme yolunu seçtiği kanısına varmaktadır… üzerindeki etkisini tarttıktan sonra Mahkeme, kamu yetkililerinin cezalandırma yoluna başvurmalarının hedeflenen amaç ile orantılı olmadığına ve dolayısıyla demokratik bir toplumda gerekli olmadığına karar vermiştir.”

AİHM’in konuya ilişkin yaklaşımı için ayrıca bkz: Colombani vd./Fransa, B.No: 51279/99; Artun ve Güvener/Türkiye, B.No: 75510/01; Otegi Mondragon/İspanya, B.No: 2034/07; Pakdemirli/Türkiye, B.No: 35839/97; Castells/İspanya, B.No: 11798/85 (AİHM karar arama sayfası).

Cumhurbaşkanına hakarette tutuklama

Bu suç ile ilgili tutuklama tedbiri uygulanabilmektedir. Söz konusu suça ilişkin tutuklama konusunda şu linkten bilgi edinebilirsiniz.

Cumhurbaşkanına hakaret dava sayısı

Söz konusu suça ilişkin 2019 yılı için bir dava sayısı vermek mümkün görünmemektedir. Ancak dava sayısı hakkında şu linkten bilgi edinebilirsiniz.